ANAYASA MAHKEMESİ VE

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ

BAŞVURU PUSULASI

— KISIM III-B —

HAK BAZLI ANALİZ

Kişi Özgürlüğü ve Güvenliği Hakkı

(AİHS md. 5 / Anayasa md. 19)

İnsan Hakları Hukuku Çalışma Grubu

Nisan 2026

BÖLÜM 11 — KİŞİ ÖZGÜRLÜĞÜ VE GÜVENLİĞİ HAKKI

11.1. Hukuki Çerçeve

AİHS md. 5/1 şöyle başlar: “Herkesin özgürlük ve güvenlik hakkı vardır. Aşağıda belirtilen haller dışında ve yasanın öngördüğü usule uygun olmadan hiç kimse özgürlüğünden yoksun bırakılamaz.” Bu hükmün geri kalanı, özgürlükten yoksun bırakmanın altı meşru gerekçesini sayar (a-f bentleri). Listenin tüketici nitelikte olması, devlet için kritik bir kısıtlamadır: Bu altı bent dışında hiçbir gerekçe ile kişi özgürlüğünden yoksun bırakılamaz.

Anayasa md. 19, paralel bir yapı kurar. Birinci fıkra herkesin kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına sahip olduğunu ortaya koyar; ikinci ve üçüncü fıkralar özgürlükten yoksun bırakmanın yasal sebeplerini sayar. Maddenin sonraki fıkraları, yakalanan veya tutuklanan kişinin haklarını (yakalama nedeninin bildirilmesi, hâkim önüne çıkarılma, ailesine bilgi verilmesi, tutukluluğa itiraz, haksız tutukluluk halinde tazminat) düzenler.

AİHM’in md. 5 hakkındaki resmi içtihat rehberi: Guide on Article 5 — Türkçe. AYM’nin kişi özgürlüğüne ilişkin emsal kararlar derlemesi için: anayasa.gov.tr — Kişi Özgürlüğü Emsal Kararlar.

11.2. Md. 5/1 — Özgürlükten Yoksun Bırakmanın Meşru Sebepleri

AİHS md. 5/1, özgürlükten yoksun bırakmanın meşru sayılabileceği altı durumu sıralamıştır. Bu liste sınırlayıcıdır ve dar yorumlanır:

• a) Yetkili bir mahkeme tarafından mahkûm edilmesi sonucu kişinin yasaya uygun olarak tutulması (ceza infazı).

• b) Bir mahkeme tarafından, yasaya uygun olarak verilen bir karara riayetsizliğinden dolayı veya yasanın öngördüğü bir yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamak için kişinin yakalanması veya tutulması.

• c) Bir suç işlediğinden şüphelenmek için inandırıcı sebeplerin bulunduğu veya suç işlemesine ya da suçu işledikten sonra kaçmasına engel olma zorunluluğu kanaatini doğuran makul gerekçelerin varlığı halinde, kişinin yetkili merci önüne çıkarılmak üzere yakalanması ve tutulması.

• d) Bir küçüğün gözetim altında eğitimi için usulüne uygun olarak verilmiş bir karar gereği tutulması veya kendisinin yetkili merci önüne çıkarılması için usulüne uygun olarak tutulması.

• e) Bulaşıcı hastalıkların yayılmasını engellemek için tutulması; akıl hastalarının, alkolik veya uyuşturucu madde bağımlılarının veya serserilerin tutulması.

• f) Bir kişinin ülkeye usulsüz girişinin önlenmesi veya hakkında sınır dışı etme ya da iade işleminin yürütülmekte olması nedeniyle tutulması.

Türkiye pratiğinde en sık karşılaşılan iki bent (c) ve (a)’dır: tutuklama (suç şüphesi temelinde) ve mahkûmiyet sonrası ceza infazı. Bunun yanında (f) bendi sınır dışı/iade davalarında ve (e) bendi ise akıl hastası kişilerin koruma altına alınması davalarında gündeme gelir.

11.3. Md. 5/1-c — Tutuklamanın Anayasal/Sözleşmesel Standartları

Tutuklama, Türkiye’deki en sık başvuru konusu olan koruma tedbiridir. Tutuklamanın hukuka uygunluğu, dört aşamalı bir denetimle değerlendirilir: (i) yasal dayanak; (ii) suç şüphesinin yeterliliği; (iii) tutuklama sebeplerinin varlığı; (iv) ölçülülük.

11.3.1. Yasal Dayanak

Tutuklama, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) md. 100 uyarınca verilebilir. Hükme göre tutuklama, kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin bulunması ve bir tutuklama sebebinin bulunması koşullarıyla mümkündür. Tutuklama tedbirinin ölçülü olması ve adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağının değerlendirilmesi de zorunludur.

11.3.2. Kuvvetli Suç Şüphesi

Tutuklamanın ön koşulu, kişinin suçluluğu hakkında “kuvvetli belirti”nin bulunmasıdır. Anayasa md. 19/3 bu kavramı açıkça kullanır. AYM içtihadında, kuvvetli belirti soyut bir iddia ya da spekülasyona değil, somut delillere dayanmak zorundadır. Suç işlendiğine dair belirtiler, tutuklama kararında somut olarak gösterilmelidir; bunun yapılmaması, başlı başına md. 19 ihlali oluşturur.

11.3.3. Tutuklama Sebepleri

CMK md. 100/2, tutuklama sebeplerini iki kategoride sayar: kaçma şüphesi ve delil karartma şüphesi. Ek olarak CMK md. 100/3, belirli ağır suçlar (katalog suçlar) bakımından tutuklama sebeplerinin var sayılabileceğini düzenler. Ancak AYM ve AİHM içtihadına göre, katalog suç da olsa tutuklama kararının somut gerekçeyle desteklenmesi gerekir; suçun katalogda olması tek başına otomatik tutuklama sebebi oluşturmaz.

11.3.4. Ölçülülük

Tutuklama, en ağır koruma tedbiri olduğundan son çare niteliğindedir. CMK md. 109 ve 110, adli kontrol tedbirlerini (yurt dışına çıkış yasağı, imza atma, ev hapsi vb.) tutuklamanın yerine geçen daha hafif tedbirler olarak düzenler. Tutuklama kararı verilirken, adli kontrolün yetersiz kalacağının somut olarak gösterilmesi gerekir.

11.4. Md. 5/2 — Yakalama Nedeninin Bildirilmesi

AİHS md. 5/2 ve Anayasa md. 19/4’e göre yakalanan kişiye, yakalama nedenleri ve hakkındaki suçlamalar derhal ve anladığı bir dilde bildirilmelidir. Bu bildirim, kişinin tutukluluk işlemine itiraz hakkını etkili biçimde kullanabilmesi için gereklidir. Yabancı uyruklu kişiler söz konusu olduğunda, anladığı bir dilde tercüman aracılığıyla bildirim zorunluluğu özel önem taşır.

11.5. Md. 5/3 — Hâkim Önüne Çıkarılma ve Makul Süre

Md. 5/3, tutuklanan kişiye iki ayrı güvence sağlar: derhal hâkim önüne çıkarılma hakkı ve makul süre içinde yargılanma ya da tahliye edilme hakkı.

11.5.1. Derhal Hâkim Önüne Çıkarılma

Yakalanan kişinin gecikmeksizin bir hâkim önüne çıkarılması zorunludur. AİHM içtihadında bu “derhal” kavramı, kural olarak en fazla 4 gün olarak yorumlanmıştır (Brogan ve diğerleri/Birleşik Krallık kararı). Türk hukukunda CMK md. 91, gözaltı süresinin en fazla 24 saat olduğunu, en fazla iki kez uzatmayla 4 günü aşmamak üzere uzatılabileceğini düzenler. Toplu suçlarda gözaltı süresi kanunla daha uzun belirlenebilir, ancak AİHM standardını aşamaz.

Olağanüstü hal döneminde Türkiye'de bu süre 30 güne kadar uzatılmıştır; ancak AİHM, OHAL koşullarında dahi 30 günlük gözaltı süresinin md. 5/3 ihlali oluşturduğunu Aksoy/Türkiye benzeri kararlarla saptamıştır.

11.5.2. Makul Süre İçinde Yargılanma veya Tahliye Edilme

Tutuklu yargılanan kişinin yargılanma süresinin makul olması zorunludur. “Makul süre”, somut olayın koşullarına göre değerlendirilir: davanın karmaşıklığı, başvurucunun ve makamların tutumu, davanın başvurucu açısından önemi gibi faktörler dikkate alınır. Türkiye’de tutukluluk süresi CMK md. 102 ile sınırlandırılmıştır; ancak bu üst sınırların kullanılması her durumda makul süreyi karşıladığı anlamına gelmez.

Türkiye’ye karşı uzun tutukluluk konusunda en sık atıfta bulunulan AİHM kararlarından biri Demirel/Türkiye davasıdır; uzun tutukluluk konusunda makul süre standartlarının değerlendirildiği temel davalardandır.

11.6. Md. 5/4 — Tutukluluğa İtiraz (Habeas Corpus)

Md. 5/4, özgürlüğünden yoksun bırakılan kişinin tutukluluğun yasaya uygunluğunu kısa sürede inceletmek üzere bir mahkemeye başvurma hakkını güvence altına alır. Anayasa md. 19/8 paralel bir hüküm içerir. Bu denetim, salt formel değil esastan bir denetim olmalıdır; tutukluluğun devam etmesi için gereken kuvvetli suç şüphesi ve tutuklama sebeplerinin halen mevcut olup olmadığı her itirazda yeniden incelenmelidir.

11.6.1. Silahların Eşitliği ve Çelişmeli Yargılama

Tutukluluğa itiraz incelemesinde silahların eşitliği ilkesi geçerlidir. Bu ilke, başvurucunun (şüpheli/sanık) Cumhuriyet savcısıyla aynı bilgi ve belgelere erişebilmesini gerektirir. Özellikle iki konu kritiktir: (i) soruşturma dosyasına erişim hakkı; (ii) Cumhuriyet savcısının görüşünün başvurucuya tebliğ edilmesi.

AYM, bu konuda 2014’ten itibaren çok sayıda ihlal kararı vermiştir. Cumhuriyet savcısının tutukluluk değerlendirmesi sırasında verdiği görüşün başvurucuya bildirilmemesi, çelişmeli yargılama ilkesine aykırılık olarak değerlendirilmiştir. Ancak Mahkeme, Devran Duran (GK) kararıyla bu ihlal türünün artık yerleşik içtihat haline geldiğini ve “anayasal önem” kriterini karşılamadığını belirtmiştir.

11.6.2. Soruşturmanın Gizliliği Kararı (CMK md. 153)

CMK md. 153, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek hallerde dosyanın incelenmesinin kısıtlanabileceğini düzenler. Ancak AYM ve AİHM, bu kısıtlamanın tutuklama gibi temel haklara müdahale eden tedbirler söz konusu olduğunda dar yorumlanması gerektiğini, en azından tutukluluk değerlendirmesine esas alınan delillere şüpheli/sanığın erişiminin sağlanması zorunlu olduğunu vurgulamıştır.

AİHM bu konuda Türkiye’ye karşı çok sayıda ihlal kararı vermiştir; Akgün/Türkiye (B.No: 19699/18, 20.7.2021) kararı ByLock yazılımı bağlamında özel öneme sahiptir; ham verilerin sunulmaması ve teknik raporların paylaşılmaması md. 5/1 ve md. 5/4 ihlali sayılmıştır. HUDOC — Akgün/Türkiye

11.7. Md. 5/5 — Haksız Tutukluluk Tazminatı

Md. 5/5, md. 5’in diğer fıkralarına aykırı biçimde özgürlükten yoksun bırakılan kişiye tazminat alma hakkı tanır. Türk hukukunda bu hak, CMK md. 141’de düzenlenen koruma tedbirleri nedeniyle tazminat davası ile karşılanmaktadır. AYM, CMK md. 141 yolunun haksız tutukluluk için “etkili bir başvuru yolu” olduğuna karar vermiş ve bu yolun tüketilmesini bireysel başvurudan önce şart koşmuştur.

11.8. AYM Kararının Uygulanmaması: Şahin Alpay (2) Doktrini

Türkiye’de bireysel başvuru pratiğinin en kritik kırılma noktalarından biri, AYM’nin tutukluluk konusunda verdiği ihlal kararlarının derece mahkemelerince uygulanmaması meselesidir. 2018 yılında AYM, Şahin Alpay ve Mehmet Hasan Altan başvurularında ihlal kararları vermiş; ancak İstanbul 13. ve 26. Ağır Ceza Mahkemeleri bu kararları tanımayı reddederek tutukluluğun devamına karar vermiştir.

Bu çıkmazın aşılması için Şahin Alpay’ın yaptığı ikinci başvuruda AYM Genel Kurulu, 15.3.2018 tarihli kararıyla AYM’nin ihlal kararının uygulanmaması nedeniyle yeniden md. 19 ihlali tespit etmiş ve Şahin Alpay (2) doktrinini ortaya koymuştur. Bu doktrin şu temel ilkeleri içerir:

• AYM’nin tutukluluk hakkında verdiği ihlal kararı, derece mahkemelerini bağlar.

• Derece mahkemesi, AYM kararının ardından tutukluluğu sona erdirmek zorundadır.

• İstisnai olarak, daha önce değerlendirilmemiş yeni olgularla "kuvvetli belirti" ortaya konulabilirse tutukluluğun devamı kabul edilebilir; ancak bu takdir aralığı dardır ve nihai değerlendirme yetkisi AYM’ye aittir.

• AYM kararının uygulanmaması başlı başına yeni bir bireysel başvuru konusudur ve yeni bir ihlal kararı doğurur.

11.9. AİHM’in Türkiye Aleyhine Verdiği Öncü Kararlar

11.10. Türkiye Pratiğinde Tipik Tutukluluk Senaryoları

• Terör örgütü üyeliği iddiasına dayalı tutuklamalar (TCK md. 314): Türkiye’de tutukluluk başvurularının önemli bir bölümü TCK md. 314 (silahlı örgüt üyeliği) çerçevesinde yapılmıştır. Özellikle 15 Temmuz sonrası dönemde FETÖ yargılamaları kapsamında binlerce tutuklama gerçekleşmiştir. Bu davalarda ana tartışma noktaları: ByLock kullanımı, Bank Asya hesap hareketleri, sendika veya dernek üyeliği gibi olguların tek başına veya birlikte “kuvvetli suç şüphesi” oluşturup oluşturmadığıdır.

• Gazeteci ve düşünce açıklayan kişilerin tutuklanması: İfade özgürlüğü kapsamındaki yazı, konuşma ve sosyal medya paylaşımları nedeniyle tutuklamalar. Şahin Alpay, Mehmet Hasan Altan, Ahmet Altan, Murat Sabuncu, Ahmet Şık gibi davalar bu kategorinin tipik örnekleridir. Bu tutukluluklar md. 5 ile birlikte md. 10 ihlali olarak çerçevelenir.

• Seçilmiş siyasetçilerin tutuklanması: Milletvekili, belediye başkanı veya parti yöneticilerinin tutuklanması. Selahattin Demirtaş ve diğer HDP’li yöneticiler, tutuklanan belediye başkanları bu kategoriye girer. Bu davalarda md. 5 + md. 10 + Prot. 1 md. 3 (serbest seçim hakkı) iddiaları birlikte ileri sürülür.

• Sivil toplum aktivistlerinin tutuklanması: İnsan hakları savunucuları, akademisyenler, hayvan hakları aktivistleri vb. Kavala/Türkiye davası bu kategorinin sembol davasıdır.

• Uzun tutukluluk: Hangi gerekçeyle yapılırsa yapılsın, yıllarca süren tutukluluğun makul süreyi aşması iddiası. CMK md. 102’deki üst sınırlar bile aşılabildiği için bu konudaki başvurular sıkça gündeme gelir.

• Soruşturma dosyasına erişimin engellenmesi: CMK md. 153 kapsamında verilen gizlilik kararları nedeniyle şüpheli/sanığın tutuklamaya esas alınan delilleri inceleyememesi durumu.

• Sınır dışı / iade kapsamında alıkonulma: Md. 5/1-f kapsamında, geri gönderme merkezlerinde tutulma; süre, koşullar ve hukuka uygunluk denetimi gibi konularda başvurular.

• Çocukların ve hassas grupların tutulması: Reşit olmayan kişiler, akıl hastaları, ağır sağlık sorunu olan kişilerin tutulması özel koruma standartları gerektirir.

11.11. Başvuru Stratejisi

11.11.1. Çoklu Çerçeveleme

Tutukluluk davalarında başvurunun birden fazla fıkrayı birlikte ele alacak biçimde çerçevelenmesi gerekir. Tipik bir tutukluluk başvurusu şu eksenlerin birden fazlasını içerir:

• Md. 5/1 — Tutuklamanın ön koşulu olan kuvvetli suç şüphesinin yokluğu.

• Md. 5/3 — Makul sürenin aşılması (uzun tutukluluk).

• Md. 5/4 — Tutukluluğa itiraz incelemesinde silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ihlali.

• Md. 5/5 — Haksız tutukluluk halinde tazminat hakkı (özellikle tahliye sonrası).

• İlişkili maddeler: Md. 10 (ifade özgürlüğü), md. 11 (örgütlenme özgürlüğü), Prot. 1 md. 3 (serbest seçim hakkı), md. 18 (hak sınırlamalarının amaçtan saptırılması).

11.11.2. Md. 18 Argümantasyonu

AİHS md. 18, hakların ve özgürlüklerin kısıtlanmasının yalnızca öngörülen amaçlar için yapılması gerektiğini düzenler. Bir hak kısıtlamasının gerçekte başka bir amaçla — örneğin siyasi muhalefeti susturmak, sivil toplumu sindirmek, gazetecileri caydırmak amacıyla — yapıldığı kanıtlanırsa, md. 5 ihlali yanında ayrıca md. 18 ihlali de tespit edilir.

Md. 18 ihlali tespiti istisnai bir karardır ve Mahkeme bunu yalnızca güçlü kanıtların varlığında verir. Ancak Türkiye’ye karşı Selahattin Demirtaş (No. 2) BD ve Kavala kararlarında md. 18 ihlali tespit edilmiş olması, bu maddenin somut olaylarda işletilebilir olduğunu göstermiştir. Md. 18 argümanı, ihlalin münferit bir hata değil, sistematik bir politikanın parçası olduğunu göstermek için kullanılır.

11.11.3. İç Hukuk Yollarının Tüketilmesi

Tutukluluk davalarında iç hukuk yollarının tüketilmesi konusunda dikkat edilmesi gereken birkaç pratik nokta vardır:

• Tutukluluk halen devam ediyorsa: tutuklamaya itiraz, ardından ret kararına itiraz yollarının tüketilmesi yeterlidir; AYM’ye doğrudan başvuru yapılabilir. Yargılamanın tamamını beklemeye gerek yoktur.

• Tutukluluk sona ermişse: CMK md. 141 kapsamında tazminat davası açılması, ardından bu davanın kesinleşmesi gerekir; sonra AYM.

• AYM kararı uygulanmıyorsa: yeni bir bireysel başvuru yapılabilir (Şahin Alpay (2) doktrini).

• AYM esastan ret verirse: 4 ay içinde AİHM’e başvuru yapılabilir.

11.11.4. Süre

Tutukluluk başvurularında süre hesabı kritik bir konudur. Tutukluluk sürdüğü sürece şikâyet de “süregelen” niteliktedir; ancak belirli bir ret kararı varsa, o karardan itibaren 30 gün içinde başvurulması beklenir. Tahliye edilen kişilerin başvurusu için 30 günlük süre, en geç tahliye edildiği tarihten itibaren işler. Hüküm verilmişse, hükümle birlikte tutukluluk sona erer ve bu tarih sürenin başlangıcı sayılır.

11.12. Tipik Hatalar

• Yalnızca md. 5/1’i ileri sürüp diğer fıkraları (özellikle md. 5/3, 5/4) atlamak.

• İlişkili maddeleri (md. 10, 11, 18) ileri sürmemek; böylece çoklu ihlal tespitinin önüne geçmek.

• Tutukluluk sona erdikten sonra CMK md. 141 yolunu tüketmeden doğrudan AYM’ye gelmek.

• Tutuklama kararındaki gerekçenin somut delillere dayanmadığını argümante etmemek; yalnızca “tutuklama yersizdir” demek.

• Soruşturma dosyasına erişimin engellendiğini somut belge ve tarihlerle göstermemek.

• Cumhuriyet savcısı görüşünün bildirilmediğini iddia ederken Devran Duran (GK) içtihadını dikkate almamak.

• AYM ihlal kararı çıktıktan sonra derece mahkemesinin bunu uygulamamasını yeni bir başvuruyla AYM’ye taşımayı atlamak.

• Md. 18 argümanını, kanıt zemini güçlü olmasına rağmen ileri sürmemek.

• Tahliye edilmiş bir başvurucunun mağdur statüsünün sürmediğini varsaymak — oysa tutukluluğun hukuka aykırı olduğu ve etkili giderim sağlanmadığı durumlarda mağdurluk sürer.

KISIM III-B SONUÇ

Bu kısımda kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı ele alınmıştır. Md. 5, Türkiye pratiğinde bireysel başvuruların en yoğun yaşandığı alandır ve özellikle 2016 sonrası dönemde verilen ihlal kararlarıyla AYM içtihadı önemli ölçüde gelişmiştir. Şahin Alpay ve Mehmet Hasan Altan kararlarıyla başlayan, Şahin Alpay (2) ile derinleşen ve Berberoğlu (3) ile tahkim edilen içtihat çizgisi, AYM’nin kişi özgürlüğü konusundaki pozisyonunun temelini oluşturmaktadır.

AİHM düzleminde ise Selahattin Demirtaş (No. 2) BD ve Kavala kararları, md. 5 ile birlikte md. 18 ihlali tespit edilen ender Türkiye davaları olarak öne çıkmakta; tutukluluğun siyasi amaçla kullanılmasının uluslararası düzeyde tescilini sağlamaktadır. Akgün/Türkiye kararı ise dijital delillerin değerlendirilmesinde silahların eşitliği standartlarını netleştirmiştir.

Sıradaki alt bölüm — Kısım III-C — adil yargılanma hakkını (AİHS md. 6 / Anayasa md. 36) ele alacaktır. Md. 6, kapsam ve içtihat zenginliği bakımından AİHS’in en geniş maddesidir; bu nedenle Kısım III-C, rehberin en uzun bölümlerinden biri olacaktır. Suçlamanın bildirilmesi, müdafi yardımı, delillere erişim, çapraz sorgu hakkı, gerekçeli karar hakkı, makul süre, masumiyet karinesi, kanun yoluna başvuru hakkı gibi alt başlıklar bu kısımda işlenecektir.