KISIM III-G: DİĞER HAKLAR VE PROTOKOLLER

Md. 13, 14, Prot. 1 (Md. 1-3), Prot. 4

İnsan Hakları Hukuku Çalışma Grubu — Nisan 2026

BÖLÜM 18 — ETKİLİ BAŞVURU HAKKI (AİHS MD. 13)

18.1. Hukuki Çerçeve

AİHS md. 13, Sözleşme'de tanınan hakları ihlal edilen herkese ulusal makamlar önünde etkili bir başvuru yolu sağlanmasını gerektirir. Bu başvuru yolunun etkili olması için, ihlal iddiasını inceleyebilecek ve gerektiğinde giderim sağlayabilecek bir merci olması şarttır.

Md. 13, otonom bir maddedir ancak aksesuar niteliğindedir: başlı başına ihlal edilemez; ancak başka bir hakkla bağlantılı olarak uygulanır. Bu bağlantılı hakkla ilgili savunulabilir bir iddianın (arguable claim) varlığı yeterlidir; o hakkın gerçekten ihlal edilmiş olması gerekmez.

Türkiye pratiğinde md. 13 özellikle şu durumlarda gündeme gelir: yaşam hakkı ihlallerinde etkili soruşturma yapılmaması (md. 2 + md. 13), kötü muamele iddialarında etkili şikâyet yolu bulunmaması (md. 3 + md. 13), tutukluluk denetiminde etkili yargısal kontrol yokluğu (md. 5 + md. 13) ve sınır dışı kararlarına karşı etkili başvuru yolu eksikliği (md. 3 + md. 13).

BÖLÜM 19 — AYRIMCILIK YASAĞI (AİHS MD. 14 / PROT. 12 / ANAYASA MD. 10)

19.1. Hukuki Çerçeve

AİHS md. 14, Sözleşme'de tanınan hakların ayrımcılık yapılmaksızın sağlanmasını güvence altına alır. Md. 13 gibi aksesuar niteliğindedir ve başka bir Sözleşme hakkının koruma alanına giren bir konuyla bağlantılı olarak uygulanır. Anayasa md. 10 kanun önünde eşitlik ilkesini düzenler.

Ayrımcılık iddiasının kabul edilebilmesi için, benzer durumdaki kişilerin farklı muameleye tabi tutulması ve bu farklı muamelenin nesnel ve makul bir gerekçesi olmaması gerekir. AİHM, dört aşamalı bir test uygular: (i) Sözleşme hakkının uygulama alanı; (ii) benzer durumdaki kişilerle karşılaştırma; (iii) farklı muamele tespiti; (iv) nesnel ve makul gerekçe yokluğu.

Türkiye pratiğinde ayrımcılık yasağı, özellikle cinsiyet ayrımcılığı, etnik köken ayrımcılığı, KHK müğdurleri arasında farklı muamele ve engelli bireylere yönelik ayrımcılık bağlamında gündeme gelmektedir.

BÖLÜM 20 — MÜLKİYET HAKKI (PROT. 1 MD. 1 / ANAYASA MD. 35)

20.1. Hukuki Çerçeve

Ek Protokol 1 md. 1, mülkiyet hakkını üç kural halinde düzenler: (i) mülkiyetten barışçıl yararlanma hakkı (genel ilke); (ii) mülkiyetten yoksun bırakma (kamulaştırma vb.); (iii) mülkiyetin kullanımının düzenlenmesi (vergi, imar, çevre). Her üç kuralda da müdahalenin kamu yararına olması ve orantılılık testini geçmesi gerekir.

Anayasa md. 35, herkesin mülkiyet ve miras haklarına sahip olduğunu düzenler. Bu haklar ancak kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabilir.

20.2. Türkiye Pratiği

• KHK ile el konulan malvarlıkları: FETÖ bağlantısı iddiasıyla kapatılan şirketlerin, vakıfların, derneklerin malvarlıklarına el konulması. Bu tedbirler Prot. 1 md. 1 + md. 6 + md. 13 birlikte değerlendirilir.

• Kamulaştırma bedeli: Kamulaştırma bedelinin geç ödenmesi veya düşük belirlenmesi Türkiye'ye karşı verilen en eski mülkiyet kararı kategorilerinden biridir.

• İmar planı kısıtlamaları: Uzun süre İmar planında kamu hizmeti alanı olarak ayrılan ancak kamulaştırılmayan taşınmazlar.

• SİGMA pilot kararı: AYM, makul sürede kamulaştırma bedeli ödenmemesi konusunda pilot karar niteliğinde kararlar vermiştir.

BÖLÜM 21 — EĞİTİM, SERBEST SEÇİM VE SEYAHAT ÖZGÜRLÜĞÜ

21.1. Eğitim Hakkı (Prot. 1 md. 2)

Ek Protokol 1 md. 2, hiç kimsenin eğitim hakkından yoksun bırakılamayacağını düzenler. Türkiye, bu maddeye Tevhid-i Tedrisat Kanunu bağlamında çekince koymuştur. Eğitim hakkı, özellikle dini ve felsefi inançlara göre eğitim talepleri (md. 9 ile bağlantılı), KHK ile ihrac edilen öğrenci ve akademisyenlerin eğitim hakları bağlamında gündeme gelir.

21.2. Serbest Seçim Hakkı (Prot. 1 md. 3)

Ek Protokol 1 md. 3, Yüksek Sözleşmeci Tarafların yasama organının seçiminde halkın kanaatlerinin serbestliğini sağlayacak koşullar altında makul aralıklarla gizli oyla serbest seçimler yapmayı taahhüt ettiklerini düzenler. Bu hak hem seçme hem seçilme hakkını kapsar.

Türkiye pratiğinde bu hak özellikle milletvekili dokunulmazlığının kaldırılması, seçilmiş yerel yöneticilerin görevden alınması ve siyasi parti kapatma davaları bağlamında gündeme gelmektedir. Selahattin Demirtaş (No. 2) BD kararında AİHM, başvurucunun tutuklu tutularak seçim kampanyasına katılmasının engellenmesini Prot. 1 md. 3 ihlali olarak tespit etmiştir.

21.3. Seyahat Özgürlüğü (Prot. 4 md. 2)

4 No.lu Protokol md. 2, yasal olarak bir devletin ülkesinde bulunan herkesin o ülke içinde serbestçe dolaşma ve yerleşme hakkına sahip olduğunu düzenler. Aynı madde, herkesin kendi ülkesi dahil herhangi bir ülkeyi terk etme hakkını da güvence altına alır.

Türkiye pratiğinde yurt dışına çıkış yasağı, pasaport iptali, KHK ile ihrac edilen kişilerin pasaportlarının iptal edilmesi bu madde kapsamında değerlendirilir.

KISIM III GENEL SONUÇ

Kısım III'te (A'dan G'ye), AİHS ve Anayasa kapsamında 22 ayrı hak ayrı ayrı ele alınmıştır. Türkiye pratiğinde en yoğun başvuru alanı olan maddeler — md. 5 (kişi özgürlüğü), md. 6 (adil yargılanma), md. 7 (kanunsuz ceza olmaz), md. 10 (ifade), md. 11 (örgütlenme), Prot. 1 md. 1 (mülkiyet) — daha ayrıntılı işlenmiştir.

Bu kısımda her hak için aynı şablon izlenmiştir: koruma alanı, devlet yükümlülükleri, tipik ihlal senaryoları, öncü içtihatlar ve başvuru stratejisi. Uygulayıcının somut bir dosyada hangi hakkın ileri sürüleceğini belirlerken bu bölümleri referans olarak kullanması ve özellikle çoklu çerçeveleme stratejisini (birden fazla hak maddesini birlikte ileri sürme) benimsemesi önerilir.

Sıradaki kısım — Kısım IV — sürec bazılı yol haritalarını ele alacaktır: soruşturma aşamasından kovuşturmaya, istinaftan temyize, AYM'den AİHM'e uzanan tüm süreci adım adım gösterecektir.