KISIM IV: SÜREC BAZLI YOL HARİTALARI

Soruşturmadan AİHM'e Adım Adım

İnsan Hakları Hukuku Çalışma Grubu — Nisan 2026

KISIM IV HAKKINDA

SADE DİL ÖZETİ Bu kısım, hak ihlalinin ortaya çıktığı ilk andan AİHM kararına kadar tüm süreci adım adım gösterir. Her aşamada ne yapılmalı, hangi belgeler toplanmalı, hangi itirazlar yapılmalı ve hangi süreler işler — hepsi bu kısımda. Amaç: Soruşturma aşamasında atılmayan adımların, ileride AYM ve AİHM'de başvuruyu nasıl zayıflattığını göstermek ve bunu önlemek.

BÖLÜM 23 — SORUŞTURMA AŞAMASINDA YAPILMASI GEREKENLER

23.1. Gözaltı Aşaması

Gözaltı, sürecin başlangıcıdır ve bu aşamada atılan veya atılmayan her adım, ilerideki başvuruları doğrudan etkiler. Müdafi yardımı talep edilmesi (Salduz doktrini), sağlık raporlarının giriş ve çıkışta alınması, ifade sırasında uygulanan muamelenin belgelenmesi kritiktir.

Müvekkil gözaltına alınır alınmaz avukat talep edin; avukata erişim hakkı anında başlar.
Gözaltına giriş sağlık raporu alınıp alınmadığını kontrol edin; alınmamışsa talep edin ve tutanağa geçirin.
Kötü muamele iddiası varsa, derhal sağlık raporu talep edin ve savcılığa yazılı şikâyet bildirin.
Gözaltında geçen sürenin, yasal sınırları (24 saat + uzatma) aşıp aşmadığını takip edin.
İfade alma sırasında yasaklanmış sorgu yöntemleri uygulanıp uygulanmadığını kayıt altına alın.

ÖNEMLİ UYARI Gözaltında atılmayan adımlar, ileride telafisi çok zor eksikliklere dönüşür: - Sağlık raporu alınmamışsa, kötü muamele iddiasını delillendirmek neredeyse imkânsız hale gelir. - Müdafi talep edilmemişse, ifadenin hukuka aykırılığı argümanı zayıflar. - Şikâyet yazılı olarak yapılmamışsa, iç hukukta dile getirilmedi iddiasıyla karşılaşılır.

23.2. Tutuklama Aşaması

Tutuklama kararına itiraz, sürecin en kritik noktalarından biridir. İtiraz dilekçesinde yalnızca usul eleştirisi değil, ihlal iddiası da açıkça yer almalıdır.

Tutuklama kararının gerekçesini dikkatlice okuyun: kuvvetli suç şüphesi somut delillerle gösterilmiş mi?
İtiraz dilekçesinde, tutuklamada Anayasa md. 19 ve AİHS md. 5/1-c standartlarına atıf yapın.
Adli kontrol tedbirlerinin yeterliliğini argümante edin: tutuklamaya alternatif neden uygulanmadı?
Soruşturma dosyasına erişim talep edin; reddedilirse bunu tutanağa geçirin (md. 5/4 argümanı).

23.3. Delil Toplama ve Belgeleme

İhlal iddiasının ilerideki aşamalarda başarılı olabilmesi için, soruşturma aşamasında delil toplama ve belgeleme kritik önemdedir.

Tüm dilekçelerin, itirazların, taleplerin ve mahkeme kararlarının tarihli ve imzalı kopyalarını saklayın.
Sağlık raporları, adli tıp raporları, fotoğraflar, video kayıtları ve tanık beyanlarını toplayın.
Dijital delillerle ilgili talepleri yazılı olarak yapın ve reddedilirse ret gerekçesini alın.

BÖLÜM 24 — KOVUŞTURMA AŞAMASINDA YAPILMASI GEREKENLER

24.1. Delillere Erişim ve Çapraz Sorgu

Kovuşturma aşamasında savunmanın delillere tam erişimi sağlanmalıdır. Gizli tanık beyanları, bilirkişi raporları, dijital deliller ve teknik raporlar savunmaya açılmalıdır. Erişim engeli yaşandığında, bunu tutanağa geçirmek ve yazılı itirazda bulunmak şarttır — ileride md. 6/1 ve md. 6/3-d argümanlarının temeli budur.

Duruşma tutanaklarını dikkatli biçimde inceleyin; ihlal iddialarınızın tutanakta yer aldığından emin olun.
Aleyhte tanıkları sorgulama hakkınızı kullanın; reddedilirse tutanağa geçirin.
Savunma tanıklarınızın dinlenmesini talep edin ve ret halinde gerekçesini isteyip kayda geçirin.

24.2. İhlal İddialarının Tutanağa Geçirilmesi

ÖNEMLİ UYARI Kovuşturma aşamasında dile getirilmeyen ihlal iddiaları, AYM ve AİHM önünde 'iç hukukta ileri sürülmedi' itirazıyla karşılaşır. Bu nedenle, duruşmada veya yazılı beyanlarınızda ihlal iddiasını açıkça dile getirin: - Hangi hakkın ihlal edildiğini (Anayasa ve AİHS maddesiyle birlikte), - Nasıl ihlal edildiğini (somut olgularla), - Ne talep ettiğinizi (tutanağa geçirilmesini, delil toplanmasını, tanık dinlenmesini). Bu kayıtlar, ilerideki başvurularınızın hukuki temeli olacaktır.

24.3. Esas Hakkındaki Mütalaaya Cevap

Savcılığın esas hakkındaki mütalaasına cevap, kovuşturmanın son aşamasıdır ve savunmanın argümanlarını en kapsamlı biçimde ortaya koyduğu andır. Bu aşamada ihlal argümanlarınızı da esas savunmanıza entegre edin.

BÖLÜM 25 — İSTİNAF VE TEMYİZ AŞAMASI

İstinaf ve temyiz dilekçeleri, ihlal iddialarının kayda geçirildiği son iç hukuk aşamalarıdır. Bu dilekçelerde yalnızca usul ve esas eleştirisi değil, anayasal ve sözleşmesel hak ihlali iddiaları da açıkça yer almalıdır.

İstinaf/temyiz dilekçesinde ihlal edilen hakları Anayasa ve AİHS maddeleriyle birlikte belirtin.
Anayasa md. 90/5'e atıf yaparak uluslararası sözleşme hükümlerinin öncelikli uygulanmasını talep edin.
Yargıtay/Bölge Adliye Mahkemesi kararının tebliğinden itibaren 30 günlük AYM başvuru süresini takip edin.

PRATİK NOT İstinaf ve temyiz dilekçelerinde şu formülü kullanın: 'Anayasa md. [X] ve AİHS md. [Y] kapsamında güvence altına alınan [hak adı] hakkım, [somut olgu] nedeniyle ihlal edilmiştir.' Bu formül, AYM ve AİHM önünde 'iç hukukta dile getirildi' argümanının temelini oluşturur.

BÖLÜM 26-27 — AYM VE AİHM BAŞVURU AŞAMASI

AYM bireysel başvuru aşaması, Kısım II'de (Bölüm 4-8) ayrıntılı olarak ele alınmıştır. AİHM başvuru aşaması ise Kısım V'te işlenecektir. Bu bölümde yalnızca sürec bazılı yol haritası kapsamında her iki aşamanın diğer aşamalarla bağlantısı vurgulanır.

Kritik geçiş noktaları:

Temyiz/istinaf kararının tebliğinden itibaren 30 gün içinde AYM başvurusu.
AYM kararının tebliğinden itibaren 4 ay içinde AİHM başvurusu (15 No.lu Protokol).
AYM'den ihlal kararı çıktığında yeniden yargılama sürecinin başlatılması.
AİHM'den ihlal kararı çıktığında CMK md. 311/1-f kapsamında yargılamanın yenilenmesi talebi.
Bakanlar Komitesi denetimine sivil toplum katkısı (Rule 9 communications).

KISIM IV SONUÇ

Sürec bazılı yol haritaları, rehberin omurgasını oluşturan tamamlayıcı bir kısımdır. Her aşamada yapılması gerekenler, o aşamada atılmayan adımların sonraki aşamalarda yarattığı risklerle birlikte ele alınmıştır. Uygulayıcının bu kısımı, bir kontrol listesi olarak kullanması önerilir.

Sıradaki kısım — Kısım V — AİHM başvuru rehberini ele alacaktır.

KAPANIŞ NOTU Her aşamada şunu yapın: İhlal iddiasını YAZILI olarak dile getirin ve KAYDA geçirin. Her belgeyi SAKLAYIN: dilekçe, tutanak, karar, rapor, itiraz — hepsi ilerideki başvurunuzun delilidir. SÜRELERİ TAKIP EDİN: 30 gün AYM, 4 ay AİHM — bu süreler mutlaktır.