KISIM V: AİHM BAŞVURU REHBERİ

Strasbourg'a Giden Yol

İnsan Hakları Hukuku Çalışma Grubu — Nisan 2026

BÖLÜM 28 — AİHM BAŞVURUSUNUN HUKULKİ ÇERÇEVESİ

AİHM başvurusu, Sözleşme'nin 34. maddesi uyarınca yapılır. Başvuru, Mahkeme'nin resmi başvuru formu kullanılarak yapılır. Form, İngilizce veya Fransızca ya da Sözleşmeci Taraflardan birinin resmi dilinde doldurulabilir; bu nedenle Türkçe form kabul edilir.

AİHM'in resmi başvuru formu ve kılavuzu: echr.coe.int — Application Form. AİHM İçtüzüğü md. 47 formun içeriğini düzenler.

BÖLÜM 29 — AİHM KABUL EDİLEBİLİRLİK KRİTERLERİ

AİHS md. 35, AİHM önündeki kabul edilebilirlik kriterlerini düzenler. Bu kriterler, Kısım I Bölüm 2.3.3'te ve Kısım II-A Bölüm 5'te AYM bağlamında ayrıntılı olarak işlenmiştir. AİHM kabul edilebilirlik kriterleri büyük ölçüde AYM kriterleriyle paraleldir ancak bazı farklılıklar vardır:

• Süre: 4 ay (15 No.lu Protokol). AYM'deki 30 günden çok daha uzun ama yine de mutlak.

• Form: AİHM başvuru formu, AYM formundan daha ayrıntılıdır ve İçtüzük md. 47'ye uygun olarak doldurulmalıdır. Eksik form doğrudan reddedilir.

• Dil: Türkçe kabul edilir; ancak dava Komite veya Daire aşamasına geçerse Mahkeme İngilizce veya Fransızca çeviri isteyebilir.

• Tek hâkim kararları: Basit başvurular, tek hâkim tarafından kısa gerekçeyle reddedilebilir.

• Önemli zarar kriteri: AİHM, başvurucunun önemli bir zarar görmemiş olması halinde başvuruyu kabul edilemez bulabilir (md. 35/3-b).

BÖLÜM 30 — BAŞVURU FORMU VE EKLERİ

AİHM başvuru formu, İçtüzük md. 47 uyarınca aşağıdaki bilgileri içermelidir:

• Başvurucunun kimlik bilgileri, adresi, iletişim bilgileri.

• Aleyhine başvuru yapılan devlet (Türkiye Cumhuriyeti).

• Olayların kısa ve kronolojik özeti.

• İhlal edildiği iddia edilen Sözleşme maddeleri ve gerekçeleri.

• Tüketilen iç hukuk yolları ve sonuçları.

• Diğer uluslararası mercilere yapılan başvurular.

• Talep edilen giderim (adil tazmin).

• Tüm ilgili belgelerin kronolojik listesi ve kopyaları.

BÖLÜM 31 — GEÇİCİ TEDBİR (MD. 39)

AİHM İçtüzüğü md. 39, başvurucunun yaşamına ya da vücut bütünlüğüne yönelik ciddi ve telafisi güç bir tehlike bulunduğunda geçici tedbir kararı verilmesini düzenler. AYM'deki tedbir talebi (İçtüzük md. 73) ile benzer mantığa sahiptir; ancak AİHM'in tedbir kararları pratikte çok daha bağlayıcıdır.

Md. 39 tedbirleri en sık sınır dışı/iade davalarında (md. 3 bağlamında) uygulanır. Başvurucu, gönderileceği ülkede işkence veya insanlık dışı muameleye maruz kalacağını somut biçimde gösterdiğinde, Mahkeme devletten sınır dışı işleminin durdurulmasını isteyebilir.

BÖLÜM 32 — YARGILAMA SÜRECİ

AİHM yargılama süreci şu aşamalardan oluşur: başvurunun kayda alınması, kabul edilebilirlik incelemesi, davalı devlete tebliğ (communication), tarafların yazılı görüşleri, gerektiğinde duruşma, karar ve kesinleşme.

• Tek hâkim: basit başvurularda kısa gerekçeyle kabul edilemezlik kararı.

• Komite (3 hâkim): yerleşik içtihada uygun davalarda karar.

• Daire (7 hâkim): standart yargılama; davalı devlete tebliğ, yazılı görüş, karar.

• Büyük Daire (17 hâkim): ilkesel öneme sahip davalar veya Daire kararına itiraz (md. 43).

Dostane çözüm (friendly settlement) ve tek taraflı açıklama (unilateral declaration) da yargılama süreci içinde gündeme gelebilir. Devlet, ihlali kabul edip tazminat önererek davayı sona erdirmeyi teklif edebilir. Başvurucu bu teklifi kabul etmek zorunda değildir.

BÖLÜM 33 — KARAR SONRASI: BAKANLAR KOMİTESİ DENETİMİ

AİHM ihlal kararlarının uygulanması, Sözleşme md. 46/2 uyarınca Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir. Komite, devletin aldığı bireysel tedbirleri (yeniden yargılama, tazminat ödeme) ve genel tedbirleri (mevzuat değişikliği, idari reform) izler.

• Sivil toplum kuruluşları, Bakanlar Komitesi'ne Rule 9 communications göndererek kararın uygulanma durumu hakkında bilgi sunabilir.

• Devletin AİHM kararını uygulaması reddettiği hallerde, Bakanlar Komitesi ihlal işlemleri başlatabilir (md. 46/4 — ancak bu mekanizma henüz hiç uygulanmamıştır).

• Kavala/Türkiye davası, Bakanlar Komitesi'nin md. 46/4 işlemini başlattığı ilk ve şu ana kadar tek davadır.

KISIM V SONUÇ

AİHM başvurusu, iç hukuk yolları tüketildikten sonra başvurucunun elindeki son uluslararası yargısal korunma aracıdır. 4 aylık süre mutlak olup, başvuru formunun eksiksiz ve İçtüzük md. 47'ye uygun biçimde hazırlanması şarttır.

Sıradaki ve en özgün kısım — Kısım VI — 18-20 anonimleştirilmiş örnek dosyayı ele alacaktır.